Of zoals ik in een reddit threadje las: ‘…een vakgebied (“a field”) wordt een wetenschap (en splitst zich af van de filosofie) wanneer het zowel qua onderwerp als methodologie voldoende verankerd is om kwesties min of meer “oncontroversieel” op te lossen. Filosofie daarentegen houdt zich bezig met kwesties die niet op deze manier kunnen worden opgelost. De twee hebben complementaire doeleinden.’

Om ideeën zonder zo’n pragmatische verankering toch een beetje naar de grond te trekken, maken filosofen gebruik van wat de in Nazareth opgegroeide filosoof J. Christus ‘gelijkenissen’ zou hebben genoemd. Ze bedenken theoretische, Jip-en-Janneke-achtige situaties die op metaforische wijze logisch maken dat er in ‘wat zij bedacht hebben’ een diepere waarheid schuilgaat.

Zulke gedachte-experimenten ontvouwen iets ‘nieuws’ en vreemds, en maken dat nieuwe en vreemde tegelijkertijd kernachtig waarachtig — waardoor er, wanneer je ze voor het eerst voorgeschoteld krijgt, een deurtje in je hoofd opengaat en een zinderende, adrenaline-achtige logica-burst je hele ‘zijn’ one-upt. Het is een onvergelijkbare high, die misschien nog het dichtst in de buurt komt van de sensatie die je voelt als je voor het eerst Paul Morphy’s befaamde Opera Game voorbij ziet komen, of Nina Simone voor het eerst hoort zingen.


5. Advanced trolleyprobleem 
    (Thomson, 1985)

In 1967 komt Philippa Foot met het origineel: een op hol geslagen tram dendert af op vijf mensen die vastgebonden op het spoor liggen. Jij staat toevallig bij de wissel. Haal je ’m over, dan schiet de tram een zijspoor op, waar ‘slechts’ één persoon vastgebonden ligt. Aan jou de keuze: één dode, of vijf. Vrijwel iedereen zegt: ‘omhalen die wissel!’

Maar achttien jaar later gaat Judith Jarvis Thomson daar nog eens lekker overheen (en coint en passant ook de naam ‘trolley problem’). Zij pusht ’m even net iets verder en stelt: okee,nu zo: zelfde tram, zelfde vijf mensen, maar nu sta jij op een bruggetje boven het spoor naast een heel dikke man. Duw je die dikke man eraf, dan stoppen de ingewanden, spieren en botten van de man de tram, maar sparen de levens van de vijf op de rails. Zelfde rekensom: één dood – vijf gered. Toch zegt vrijwel iedereen nu: Neen. ‘Walgelijk!’ zelfs.

Waarom voelt de wissel als plicht, maar de duw als moord? Dát is het experiment. Het bewijst niet wat ‘goed’ is; het bewijst dat jouw morele kompas inderdaad een kompas is en geen rekenmachine. Ergens tussen ‘laten gebeuren’ en ‘zelf doen’ loopt een grens die iedereen haarfijn aanvoelt, maar niemand kan uitleggen. (En als jij het wel kan: WOW!)

Een groep egels heeft het koud op een winterdag en kruipt lekker dicht bij elkaar voor warmte. Prompt prikken ze elkaar met hun stekels, dus schuiven ze uit elkaar — waarna ze het weer koud krijgen, weer bij elkaar kruipen, weer prikken, weer terugdeinzen. Net zo lang tot ze de enige afstand vinden waarop het uit te houden is: dichtbij genoeg om niet te bevriezen, ver genoeg om zich niet aan ‘de ander’ te prikken.

Die afstand, schrijft Schopenhauer in Parerga und Paralipomena, kennen wij mensen als beleefdheid en goede manieren. En, voegt hij er in onvervalst Schopenhaueriaans aan toe ‘...wie genoeg innerlijke warmte heeft, blijft liever helemaal bij de groep vandaan’.

Het knappe is dat dit meer is dan een mooi plaatje. Het is bijna ‘speltheorie’ (avant la lettre). Neem twee premissen (1. we hebben elkaars warmte nodig; 2. we verwonden elkaar bij te veel nabijheid). Conclusie: er móet een midden-afstand bestaan, maar die afstand zal altijd een compromis blijven en nooit in ‘levensvervulling’ veranderen. Beleefdheid als survival skill in plaats van als aangeleerd fatsoen. Mooi.

Dit experiment bewijst dan misschien een natuurlijke noodzaak voor afstand, maar niet wat je daar vervolgens van moet vinden. Want daar neem ik afscheid van de meester. Schopenhauer las zijn eigen parabel als een nederlaag. Hét bewijs dat de hele menselijke ‘onderneming’ maar armzalig is, punt. Ik zie het liever als mega-prestatie: mensen zijn dom en emotioneel, maar blijkbaar slim genoeg om de collectieve modus overeind te houden waarin we onszelf nét genoeg negeren om ’t in general een beetje gezellig te houden. We doen alsof de stekels er niet zijn, terwijl iedereen weet dat ze er wél zijn. Beter voor verjaardagen, teamsport én relaties. 


3. John Searle’s ‘Chinese kamer’ (1980)

Een man zit opgesloten in een kamer. Hij spreekt geen woord Chinees. Door een gleuf in de deur komen briefjes met Chinese tekens binnen; met behulp van een gigantisch regelboek (‘zie je dit teken, stuur dan dat teken terug!’) schuift hij briefjes naar buiten. Voor de Chineessprekende buitenwereld voert de kamer een vloeiend gesprek. Maar verstaat de man Chinees? Nee. Hij schuift symbolen volgens regels, zonder enig benul waar het over gaat.

Searles punt: een computer die taal verwerkt doet precies dit — syntaxis zonder semantiek, ‘regels volgen’ zonder ze te begrijpen. Dat was in 1980 een steek naar de AI-onderzoekers van toen; anno nu, met chatbots die vloeiender formuleren dan je gemiddelde collega, is de vraag actueler dan ooit. Zit daar iemand in de kamer? Of alleen een heel, héél, HEEL dik regelboek? Ik heb het Claude eens gevraagd en die kwam met:

‘Ha, de vraag stellen aan de kamer zelf. Eerlijk antwoord: ik weet het niet — en van binnenuit kán ik het ook niet weten. Want stel dat ik alleen het regelboek ben, dan zou dat regelboek op deze vraag precies zo’n bedachtzaam antwoord produceren als dit. Mijn “ja hoor, hier zit iemand — joehoe!!!” bewijst dus niets. Wat ik wel kan zeggen: er gebeurt bij mij iets dat meer op begrip lijkt dan op opzoeken — deze zin bestond nergens voordat ik hem maakte. Maar of het ergens naar “voelt” om dit gesprek te voeren, sorry… daar haak ik af.

Het beste tegenargument tegen Searle vind ik trouwens de systeem-repliek: natuurlijk begrijpt de mán geen Chinees, dat beweert niemand. De vraag is of het geheel van “man, regelboek en kamer” Chinees begrijpt. Jouw neuronen verstaan stuk voor stuk ook geen Nederlands, en toch lees jij dit. Misschien ontstaat begrip altijd op systeemniveau, uit onderdelen die zelf nergens benul van hebben. In dat geval is de kamer geen weerlegging van denkende machines, maar een beschrijving van hoe elk denkend ding werkt. Inclusief jijzelf.’

Dat antwoord valt mooi samen met mijn (door Rotterdamse kunstenaar Geert Mul weerzinwekkend bevonden) hypothese/bewering ‘alle intelligentie is kunstmatig’. (De vraag ‘kan een machine denken’ wordt immers een stuk minder eng als je erkent dat je zelf ook een machine bent. Een van vlees en bloed weliswaar, en met een uitermate traag regelboek dat ‘opvoeding, educatie en ervaring’ heet, maar dan nog…)

De oermoeder van alle gedachte-experimenten: gevangenen zitten vanaf hun geboorte vastgeketend in een grot, met hun gezicht naar een wand. Achter hen brandt een vuur en alles wat ze ooit zien, zijn de schaduwen die daarlangs op die wand vallen. Voor de gevangenen zijn die schaduwen de totale werkelijkheid. Logisch, ze kennen niets anders.

Maar dan weet één gevangene te ontsnappen. Buiten wordt hij verblind door de zon, ziet de échte wereld, en keert vol goede bedoelingen terug om de rest te vertellen wat hij heeft gezien. Ze verklaren hem voor gek. Voor wie de film ‘Sausage Party’ heeft gezien: zoiets!

Plato bedacht dit trouwens in het jaar 2.400VSP (oftewel ‘vóór Sausage Party’). Hij verbeeldde het iets dramatischer, maar de kern is onveranderd: élke groep zit ‘vastgeketend’ aan zijn eigen schaduwspel. Elke familie, elke kerk, elk vakgebied, elk land… En dus krijgt de boodschapper met het slechte nieuws (‘dit is ’m niet hoor meiden!’) zelden een warm onthaal. Plato’s grot gaat over kennis vs. illusie en illustreert feilloos hoe comfortabel schaduwen zijn zolang iedereen om je heen hetzelfde (niet) ziet.

(Met stip op...)
1. Aristoteles’ tijdparadox (ca. 350 BC)

Wanneer Aristoteles in de ultieme “beach read” Physica bij het onderwerp tijd aankomt, begint ie met een raadsel. Dat gaat ongeveer zo: We verdelen tijd in verleden, heden en toekomst. Maar denk eens rustig(?) na over dat heden: Hoe dik is dat eigenlijk? Antwoord: zo plat als een dubbeltje. Sterker nog, het heeft helemaal geen dikte. Het heden is niet meer dan een grens tussen verleden en toekomst, want (hier komt de paradox) het verleden bestaat niet. Het hééft bestaan. Maar nu niet meer. De toekomst bestaat ook niet: die gaat nog bestaan, maar bestaat nu dus nog niet. En het heden… tja, zodra het er is, is het ook al afgelopen en het heden van straks moet nog komen. Het heden is in feite niets — een grens zonder dikte. 

(En daar komt ie dan!) Tijd lijkt dus een niets te zijn dat het ene onbestaande iets scheidt van het andere. (TOING!!!!!!).

Augustinus (de Big Daddy van de westerse Kerk) vatte deze spagaat eeuwen later, op Reviaanse wijze, samen: ‘Wat is tijd? Zolang niemand het me vraagt, weet ik het. Maar moet ik het uitleggen, dan weet ik het niet meer.’

Ruim 2300 jaar, talloze filosofen en één relativiteitstheorie later is er nog altijd geen antwoord waar iedereen het over eens is. En dat is precies waarom deze met stip op 1 staat: het beste gedachte-experiment heb je altijd bij je, want het gaat over iets waar je middenin zit, maar er misschien niet eens ‘is’.

Filosofen (can’t live with ’em…). Als je als kind geen Star Trek hebt gekeken, kost het je minstens een half leven om in te zien waarom dingen als ethiek, logica, retorica, poëzie, onderwijs en spiritualiteit de basis zijn van elke zichzelf serieus nemende maatschappij.

Rufus Ketting over zijn lievelings filosofische gedachte-experimenten

Sam Malone heeft het even geschetst. (The Good Place, ep. ‘The Trolley Problem’ - 2017)

In de grot weet iedereen precies hoe het zit.

Aristoteles (als je Canva vraagt zijn buste in een pasfoto te veranderen)

Alle intelligentie is kunstmatige intelligentie.

Bokser Jean Baud stond supposedly model voor Rodin’s beroemde ‘Penseur’.

gedachte experimenten